Stopa wydrążona – objawy, przyczyny i możliwości leczenia

Stopa wydrążona (pes cavus) to deformacja, w której łuk podłużny stopy jest nadmiernie wysklepiony. Sama obecność wysokiego łuku nie zawsze oznacza chorobę – u części osób jest to wariant budowy stopy, który nie powoduje dolegliwości. Problem pojawia się wtedy, gdy zwiększone wysklepienie wiąże się z nieprawidłowym rozkładem obciążeń, bólem, niestabilnością stawu skokowego, deformacją palców lub pogorszeniem chodu. Szczególnej uwagi wymaga stopa wydrążona u dziecka, ponieważ w niektórych przypadkach może być pierwszym objawem zaburzenia nerwowo-mięśniowego.

W Paley European Institute diagnostyka deformacji stopy jest prowadzona z uwzględnieniem wieku Pacjenta, przyczyny problemu, zakresu deformacji i jej wpływu na funkcjonowanie. Pozwala to określić, czy wystarczające będzie postępowanie zachowawcze, czy konieczne jest bardziej zaawansowane leczenie ortopedyczne.

Czym jest stopa wydrążona?

Stopa wydrążona charakteryzuje się nadmiernym wysklepieniem przyśrodkowego łuku podłużnego. Deformacja może dotyczyć jednej lub obu stóp i mieć różne nasilenie. W bardziej złożonych przypadkach wysokiemu łukowi towarzyszy ustawienie pięty w szpotawości, przywiedzenie przodostopia, zgięcie podeszwowe pierwszego promienia oraz szponiaste ustawienie palców. Taki układ określa się często jako stopę wydrążono-szpotawą (cavovarus).

W prawidłowo funkcjonującej stopie obciążenia podczas chodzenia są rozłożone pomiędzy różne jej części. Przy deformacji wydrążonej mechanika ta może zostać zaburzona. Nadmierne obciążenie przodostopia lub bocznej krawędzi stopy może prowadzić do powstawania bolesnych modzeli, przeciążenia struktur miękkich i zwiększonego ryzyka skręceń stawu skokowego.

Nie należy również utożsamiać stopy wydrążonej ze wszystkimi innymi deformacjami stóp. Dla przykładu stopa końsko-szpotawa jest odrębną, wielopłaszczyznową deformacją, która ma własną diagnostykę i metody leczenia.

Jakie są objawy stopy wydrążonej?

Objawy zależą od stopnia deformacji, jej przyczyny oraz tego, czy stopa pozostaje elastyczna, czy z czasem staje się sztywna. U części osób stopa wydrążona przez długi czas może nie powodować większych dolegliwości. W innych przypadkach nieprawidłowe rozłożenie nacisku podczas chodzenia prowadzi do bólu i problemów z funkcjonowaniem.

Do możliwych objawów należą:

• wyraźnie wysklepiony łuk stopy,
• ból przodostopia lub pięty,
• bolesne modzele na podeszwie,
• częste skręcenia i uczucie niestabilności stawu skokowego,
• trudności z doborem odpowiedniego obuwia,
• szponiaste lub młotkowate ustawienie palców,
• chodzenie po bocznej krawędzi stopy,
• pogorszenie tolerancji dłuższego chodzenia lub biegania,
• zaburzenia wzorca chodu.

W przypadku dzieci niepokój powinny wzbudzić również postępująca zmiana kształtu stopy, częste potykanie się, pogarszający się chód, osłabienie mięśni lub nawracające skręcenia stawu skokowego. Takie objawy mogą wskazywać, że deformacja nie jest wyłącznie problemem mechanicznym i wymaga szerszej diagnostyki.

Stopa wydrążona – jakie są przyczyny?

Przyczyny deformacji są zróżnicowane. Szczególnie istotne jest wykluczenie podłoża neurologicznego, zwłaszcza gdy deformacja jest obustronna, postępuje albo pojawia się u dziecka bez oczywistej przyczyny. Według Pediatric Orthopaedic Society of North America rozpoznanie idiopatycznej stopy wydrążonej powinno być stawiane po wykluczeniu możliwego podłoża neurologicznego.

Jedną z częściej kojarzonych przyczyn jest choroba Charcota-Mariego-Tootha (CMT), czyli dziedziczna neuropatia obwodowa. W jej przebiegu dochodzi między innymi do osłabienia i zaburzenia równowagi pracy poszczególnych grup mięśniowych, co może prowadzić do rozwoju deformacji wydrążono-szpotawej.

Inne możliwe przyczyny obejmują:

• inne choroby nerwowo-mięśniowe,
• zaburzenia rdzenia kręgowego, w tym zespoły związane z uwięźnięciem rdzenia,
• następstwa niektórych wad wrodzonych,
• pozostałości po innych deformacjach stopy,
• następstwa urazów,
• zaburzenia równowagi mięśniowej,
• przypadki idiopatyczne, w których nie udaje się ustalić jednoznacznej przyczyny.

Dlatego leczenie samej stopy nie zawsze rozwiązuje problem. Jeżeli przyczyną deformacji jest postępująca choroba neurologiczna, konieczne jest uwzględnienie jej w planowaniu dalszego postępowania.

Jak diagnozuje się stopę wydrążoną?

Diagnostyka rozpoczyna się od dokładnego wywiadu i badania fizykalnego. Specjalista ocenia między innymi wysokość łuku, ustawienie pięty i przodostopia, zakres ruchomości stawów, obecność przykurczów, stan skóry oraz sposób obciążania stopy. Ważnym elementem jest również analiza chodu.

U Pacjenta z podejrzeniem podłoża neurologicznego potrzebna jest dodatkowo ocena siły mięśniowej, odruchów, czucia oraz innych objawów mogących wskazywać na chorobę układu nerwowego. Istotne są również informacje o podobnych problemach występujących u członków rodziny.

Jednym z badań wykorzystywanych do oceny elastyczności deformacji jest test Colemana. Pozwala on określić, czy szpotawość tyłostopia jest elastyczna i zależna przede wszystkim od ustawienia przodostopia, czy też ma charakter sztywny. To rozróżnienie może mieć znaczenie przy planowaniu leczenia.

W zależności od sytuacji wykonywane są także badania obrazowe, przede wszystkim RTG stopy. Jeżeli istnieje podejrzenie choroby neurologicznej, lekarz może zdecydować o poszerzeniu diagnostyki o konsultację neurologiczną, badania elektrofizjologiczne, badania obrazowe kręgosłupa lub inne testy odpowiednie do podejrzewanej przyczyny.

Stopa wydrążona u dziecka – kiedy potrzebna jest konsultacja?

Stopa wydrążona u dziecka wymaga szczególnej uwagi, ponieważ jej przyczyna nie zawsze jest widoczna podczas pierwszego badania. W literaturze dotyczącej dzieci i młodzieży podkreśla się, że w przypadku stopy wydrążono-szpotawej należy wykluczyć chorobę neurologiczną.

Konsultacja jest szczególnie wskazana, gdy:

• deformacja pojawia się lub pogłębia wraz z wiekiem,
• problem dotyczy obu stóp,
• dziecko często się potyka,
• występują nawracające skręcenia stawu skokowego,
• pojawia się ból podczas chodzenia lub aktywności,
• widoczne są szponiaste palce,
• występuje osłabienie mięśni,
• w rodzinie pojawiały się choroby nerwowo-mięśniowe.

W takich sytuacjach warto skonsultować dziecko ze specjalistą. Ortopeda dzieciecy oceni charakter deformacji i zdecyduje, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka. W przypadku podejrzenia choroby neurologicznej postępowanie powinno obejmować również odpowiednią konsultację.

Nie oznacza to jednak, że każda stopa z wysokim łukiem jest objawem choroby. U dzieci może występować również bezobjawowy wariant wysokiego wysklepienia, dlatego znaczenie ma całościowa ocena Pacjenta, a nie wyłącznie wygląd stopy.

Jak leczy się stopę wydrążoną?

Sposób leczenia zależy przede wszystkim od przyczyny, nasilenia deformacji, jej elastyczności oraz obecności bólu i ograniczeń funkcjonalnych. Nie każda stopa wydrążona wymaga operacji. W przypadku łagodnych lub stabilnych zmian lekarz może zalecić obserwację i postępowanie zachowawcze.

Leczenie nieoperacyjne może obejmować:

• odpowiednio dobrane obuwie,
• indywidualne ortezy lub wkładki,
• ćwiczenia rozciągające przykurczone struktury,
• wzmacnianie osłabionych grup mięśniowych,
• fizjoterapię ukierunkowaną na poprawę równowagi i kontroli ruchu,
• modyfikację aktywności w przypadku dolegliwości bólowych.

Szczególnie istotne jest indywidualne dopasowanie zaopatrzenia ortotycznego. W przypadku objawowej stopy wydrążonej odpowiednio zaprojektowana orteza może pomóc w redystrybucji nacisku i poprawie stabilności. Przegląd Cochrane wskazuje na możliwe korzyści ze stosowania indywidualnie wykonanych ortez w łagodzeniu bólu związanego z pes cavus, choć autorzy podkreślają ograniczoną jakość dostępnych dowodów.

Kiedy konieczna może być operacja stopy wydrążonej?

Leczenie operacyjne rozważa się przede wszystkim wtedy, gdy deformacja postępuje, powoduje ból, prowadzi do znacznej niestabilności albo metody zachowawcze nie pozwalają osiągnąć zadowalającej funkcji. Znaczenie ma także to, czy deformacja jest elastyczna, czy utrwalona.

Operacja nie polega na zastosowaniu jednego uniwersalnego zabiegu. Jej zakres dobiera się do konkretnej deformacji. W zależności od przypadku mogą być wykorzystywane między innymi:

• uwolnienie napiętych tkanek miękkich, w tym powięzi podeszwowej,
• wydłużenie wybranych struktur mięśniowo-ścięgnistych,
• transfery ścięgien w celu poprawy równowagi mięśniowej,
• osteotomie kości śródstopia,
• osteotomie śródstopia lub tyłostopia,
• korekcja ustawienia kości piętowej,
• w zaawansowanych, sztywnych deformacjach – bardziej rozległe procedury rekonstrukcyjne.

U dzieci szczególnie ważne jest uwzględnienie potencjału wzrostowego i przyczyny deformacji. W przypadku choroby postępującej sama korekcja ustawienia stopy może nie wystarczyć – konieczne jest również uwzględnienie zaburzeń nerwowo-mięśniowych, które doprowadziły do powstania deformacji. Celem leczenia jest uzyskanie możliwie bezbolesnej, stabilnej i funkcjonalnej stopy z zachowaniem ruchomości, gdy jest to możliwe.

Leczenie stopy wydrążonej w Paley European Institute

W Paley European Institute stopa wydrążona jest oceniana w kontekście całego układu ruchu oraz możliwej przyczyny deformacji. Jest to szczególnie istotne u dzieci, u których zmiany mogą pozostawać związane z zaburzeniami nerwowo-mięśniowymi i zmieniać się wraz z rozwojem Pacjenta.

Proces diagnostyczny może obejmować ocenę kliniczną, analizę chodu, badania obrazowe oraz – w uzasadnionych przypadkach – pogłębioną diagnostykę w kierunku chorób neurologicznych. Na podstawie wyników określany jest cel leczenia oraz wybierana odpowiednia metoda postępowania.

W zależności od sytuacji leczenie może obejmować rehabilitację, fizjoterapię, zaopatrzenie ortotyczne lub leczenie operacyjne. Takie podejście jest zgodne z zasadą stopniowania terapii – od metod najmniej inwazyjnych po rekonstrukcję chirurgiczną, gdy deformacja jest zaawansowana, bolesna lub postępująca.

W przypadku Pacjentów wymagających leczenia operacyjnego chirurgia ortopedyczna może obejmować procedury ukierunkowane zarówno na korekcję deformacji kostnej, jak i przywrócenie równowagi tkanek miękkich. Zakres zabiegu zawsze zależy od anatomii stopy, jej ruchomości, przyczyny deformacji oraz funkcjonowania całej kończyny.

Stopa wydrążona nie powinna być oceniana wyłącznie przez pryzmat jej wyglądu. Jeżeli powoduje ból, problemy z chodzeniem, niestabilność lub stopniowo się pogłębia, warto przeprowadzić dokładną diagnostykę. Szczególnie u dzieci istotne jest możliwie wczesne ustalenie przyczyny, ponieważ pozwala zaplanować postępowanie odpowiednie do etapu rozwoju i ograniczyć ryzyko utrwalenia deformacji.

Stopa wydrążona u dziecka – konsultacja u dr. Jacka Kąpińskiego

W Paley European Institute diagnozujemy i leczymy deformacje stóp u dzieci, dobierając postępowanie do rodzaju wady, jej nasilenia oraz wpływu na funkcjonowanie Pacjenta. Konsultacje ortopedyczne dzieci prowadzi m.in. lek. Jacek Kąpiński – ortopeda dziecięcy zajmujący się wrodzonymi i nabytymi wadami stóp oraz innymi schorzeniami ortopedycznymi u dzieci i młodzieży.

Dr Jacek Kąpiński przyjmuje Pacjentów od urodzenia do 18. roku życia. W swojej praktyce zajmuje się między innymi zniekształceniami stóp, a szczególne doświadczenie zdobył w leczeniu stopy końsko-szpotawej metodą Ponsetiego. Jest również lekarzem rekomendowanym przez Ponseti International (zachęcamy również do zapoznania się z profilami na SM naszego ortopedy dziecięcego). Jeżeli stopa wydrążona u dziecka ma charakter postępujący, powoduje ból, problemy z chodzeniem, częste skręcenia lub współistnieje z osłabieniem mięśni, konsultacja ortopedyczna pozwala ocenić deformację i zdecydować, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka.

Źródła medyczne

W opracowaniu wykorzystano m.in. aktualne materiały specjalistyczne i publikacje dotyczące diagnostyki oraz leczenia pes cavus:

• Pediatric Orthopaedic Society of North America – Cavus Foot
• American Orthopaedic Foot & Ankle Society – Cavus Foot Surgery
• EFORT Open Reviews – How to manage pes cavus in children and adolescents?
• Cochrane – Interventions for the prevention and treatment of pes cavus
• Evaluation and Management of Cavus Foot in Adults – PMC