W Polsce każdego roku wykonuje się od 10 do 12 tysięcy amputacji. To liczba, która rzadko pojawia się w debacie publicznej, a tymczasem kryje za sobą tysiące historii ludzi, którzy stracili kończynę i znaleźli się bez mapy, bez wsparcia i często bez informacji o tym, co dalej. Dr Agnieszka Wnuk z Centrum Rehabilitacji Znowu w Biegu oraz dr Karolina Siwicka z Paley European Institute rozmawiają o tym, co dzieje się przed amputacją, po niej i o technologiach, które dziś mogą całkowicie odmienić jakość życia pacjentów.

Stopa cukrzycowa: amputacje, których można by uniknąć

Główną przyczyną amputacji u osób po 60. roku życia jest stopa cukrzycowa. Problem nie leży wyłącznie w samej chorobie, lecz w braku opieki wielodyscyplinarnej, która obejmowałaby diabetologa, chirurga naczyniowego, ortopedę i fizjoterapeutę jednocześnie. W Polsce taki model opieki wciąż jest wyjątkiem, a nie standardem. W efekcie kończynę traci się tam, gdzie przy odpowiednim działaniu można by ją uratować.

Statystyki są zatrważające. W ciągu 6 miesięcy po amputacji z powodu stopy cukrzycowej umiera do 30% pacjentów. W ciągu 5 lat odsetek ten sięga 60%. To liczby porównywalne z niektórymi nowotworami, a jednak temat pozostaje na marginesie świadomości społecznej.

Utrata kończyny jako żałoba

Amputacja to nie tylko zabieg chirurgiczny. To utrata części ciała, która dla pacjenta oznacza przejście przez prawdziwy proces żałoby, ze wszystkimi jego etapami: szokiem, wyparciem i smutkiem. Tymczasem wielu pacjentów opuszcza szpital bez jakiegokolwiek przygotowania do tego, co ich czeka. Nie wiedzą, jak starać się o dofinansowanie z NFZ, jak wykonać podstawowy transfer z łóżka na wózek ani dokąd się zgłosić po protezę.

Edukacja pacjenta i jego rodziny po amputacji to jeden z kluczowych, a wciąż zaniedbanych elementów opieki. Bez niej nawet najlepsza technologia protetyczna nie spełni swojej roli.

Ból fantomowy i neuropatyczny: problem głębszy niż się wydaje

Ból po amputacji to nie tylko ból pooperacyjny, który mija w tygodniach po zabiegu. Ból fantomowy i neuropatyczny powstają w układzie nerwowym i są znacznie trudniejsze do opanowania. Dr Siwicka porównuje wolne zakończenia nerwowe po amputacji do niesfornegonastolatka, który bez zajęcia zaczyna broić.

Nowoczesna chirurgia amputacyjna idzie o krok dalej niż samo usunięcie kończyny. Podczas zabiegu wykonuje się rekonstrukcje mikrochirurgiczne, które dają nerwom nowe ujście, zapobiegając powstawaniu bólów neuropatycznych w przyszłości. To podejście wymaga doświadczonego zespołu, ale może radykalnie poprawić jakość życia pacjenta w kolejnych latach.

Rehabilitacja i prehabilitacja: im wcześniej, tym lepiej

Rehabilitacja po amputacji powinna zacząć się jak najszybciej po zabiegu. W przypadku operacji planowych warto zacząć jeszcze przed nią. Prehabilitacja, czyli przygotowanie organizmu do zabiegu poprzez ćwiczenia wzmacniające, ma kluczowe znaczenie, ponieważ chodzenie w protezie jest ogromnym wydatkiem energetycznym, wymagającym znacznie silniejszego ciała niż chodzenie na własnych nogach.

Równolegle z rehabilitacją ruchową trwa formowanie kikuta: drenaże i bandażowanie, które przygotowują kończynę do prawidłowego dopasowania leja protezowego. To żmudny, ale niezbędny proces, od którego zależy komfort noszenia protezy przez kolejne miesiące i lata.

Proteza lejowa: skuteczna, ale nie dla każdego

Klasyczna proteza lejowa jest od dekad podstawowym rozwiązaniem dla osób po amputacji. Jej skuteczność jest jednak uzależniona od stałości objętości kikuta, tymczasem kikut puchnie i chudnie w zależności od temperatury, pory dnia, aktywności fizycznej i wielu innych czynników. Niedopasowany lej oznacza ból, otarcia i w konsekwencji porzucenie protezy na rzecz wózka inwalidzkiego. Szacuje się, że znaczny odsetek pacjentów po amputacji rezygnuje z chodzenia właśnie z tego powodu.

Osseointegracja: bezpośrednie połączenie z kością

Osseointegracja to metoda, która eliminuje lej protezowy całkowicie. Polega na wszczepieniu implantu tytanowego bezpośrednio do kości, do którego następnie mocowany jest zewnętrzny łącznik i proteza. Nie ma leja, nie ma problemów z dopasowaniem, nie ma bólu wynikającego z ucisku.

Metoda nie jest eksperymentalna. Wywodzi się z implantologii stomatologicznej i ma ponad 35-letnią historię w ortopedii na świecie, a jej pionierem jest prof. Al Muderis, z którym współpracuje dr Karolina Siwicka.

Pacjenci z osseointegracją uzyskują coś, czego nie daje żadna proteza lejowa: osseopercepcję. Przez drgania przenoszone bezpośrednio na kość czują podłoże, po którym chodzą, piasek, trawę, kamienie, deski parkietu. Mają też znacznie lepszą propriocepcję, czyli świadomość ułożenia kończyny w przestrzeni, co pozwala im pewnie chodzić tyłem, poruszać się w ciemności i funkcjonować w terenie, który dla użytkownika protezy lejowej byłby poważnym wyzwaniem.

Współpraca, która daje kompleksową opiekę

Model opieki wypracowany między Paley European Institute a Centrum Rehabilitacji Znowu w Biegu pokazuje, jak powinna wyglądać nowoczesna opieka nad pacjentem po amputacji. Kwalifikacja do osseointegracji i sam zabieg chirurgiczny odbywają się w Warszawie, natomiast intensywna rehabilitacja po operacji prowadzona jest w Krakowie. Pacjent jest pod opieką obu ośrodków jednocześnie, co zapewnia mu wsparcie na każdym etapie: od pierwszej konsultacji po powrót do pełnej aktywności.

FAQ: osseointegracja, czyli co warto wiedzieć przed konsultacją

Kto może skorzystać z osseointegracji?
Metoda jest przeznaczona dla osób po amputacji, u których protezowanie lejowe zawodzi lub jest niemożliwe. Kwalifikacja obejmuje dokładną ocenę stanu kości, ogólnego zdrowia i oczekiwań pacjenta.

Czy istnieje granica wieku?
Osseointegracja może być przeprowadzana zarówno u pacjentów młodych, jak i starszych. Decydujący jest stan kości i ogólna kondycja zdrowotna, a nie sam wiek metrykalny.

Jakie są przeciwwskazania?
Do bezwzględnych przeciwwskazań należą aktywna choroba psychiczna uniemożliwiająca współpracę w procesie rehabilitacji, martwa kość po radioterapii w miejscu planowanego wszczepienia implantu oraz aktywne zakażenia lub nieleczone choroby przewlekłe znacząco upośledzające gojenie kości.

Czy to bezpieczna metoda?
Tak. Osseointegracja wywodzi się z implantologii stomatologicznej, gdzie stosowana jest od kilkudziesięciu lat. W ortopedii ma ponad 35-letnią historię i jest wykonywana w wiodących ośrodkach na całym świecie.

Jak długo trwa rehabilitacja po zabiegu?
Proces obciążania implantu jest stopniowy i trwa kilka miesięcy. Pełna aktywność możliwa jest po zakończeniu rehabilitacji, której czas zależy od indywidualnej kondycji pacjenta i stanu kości.

Nie zostawaj sam z tym problemem

Jeśli zmagasz się z bólem wynikającym z nieprawidłowo dopasowanej protezy lejowej, jeśli noszenie protezy stało się niemożliwe lub jeśli stoisz przed decyzją o amputacji i chcesz poznać wszystkie dostępne opcje, skonsultuj się ze specjalistą. Zarówno Paley European Institute, jak i Centrum Rehabilitacji Znowu w Biegu oferują konsultacje dla pacjentów, którzy chcą dowiedzieć się, czy osseointegracja lub nowoczesna rehabilitacja może być dla nich rozwiązaniem. Nie musisz podejmować tej decyzji w pojedynkę i nie musisz godzić się z ograniczeniami, które mogą już nie być konieczne.